معماری و شهرسازی معاصر تبريز ( ۱۳۸۳ - ۱۳۰۰ )   

 

چکيده: شناخت تحولات کالبدی شهر تبريز در حد فاصل سال­های 1382ـ 1300 مستلزم شناخت هسته مرکزی اين شهر است. چرا که بافت تاريخی تبريز در واقع هسته مرکزی شهر ( City Center ) تبريز می­باشد که در تمام دوره­های تاريخی با وجود تمام وقايع و اتفاقات چون جنگ، زلزله و… همواره نقش اساسی و تعيين کننده در شکل­گيری مجدد شهر و گسترش آن داشته است. اين هسته مرکزی شامل بازار تبريز و بافت مسکونی مجاور آن و بناهای با ارزشی بوده است که در اين محدوده شکل گرفته­اند و در دوره­های مختلف شامل باروهای حفاظتی و پادگان­های نظامی خاص خود و مجموعه­های خدماتی، مذهبی و… بوده است. تمام تحولات ساختاری و کالبدی در سطح شهر در محدوده اين بافت روی داده و سپس به ساير نقاط شهری تسری پيدا کرده است.

مجموعه اقدامات و تحولات ساختاری و شهرسازانه در حد فاصل سالهای 1320 ـ 1300 که سعی در تغيير سيمای کالبدی شهر از يک شهر سنتی به يک شهر مدرن داشت شامل خيابان­کشی­هايی است که عموماً بر محورهای گذرهای پياده قبلی استوار بود: خيابان پهلوی ( امام خمينی ره فعلی )، خيابان تربيت، خيابان فردوسی و بلوک شهری پاساژ از جمله اين خيابانهاست. اين ساختار جديد شهری، زمينه­هايی برای شکل­گيری فضـاهـای جديد را فـراهم آورد و در طول اين سالها دانشسرای پسران و کتـابخانه تـربيت در سال ۱۳۰۲ که اولين کتابخانه ايران به شيوه امروزين است، ساخته شد.

باغ ملی و گردشگاه عمومی همراه با فضاهای شهری چون تأتر، کتابخانه، بيمارستان شير و خورشيد در محوطه پيرامون ارگ عليشاه شکل گرفت، محل قبرستان نيمه متروکه محل گجيل ( يکی از محله­های قديمی تبريز ) به پارک شهر که بعدها باغ گلستان نام گرفت، تبديل شد.

از برجسته­ترين بناهای ساخته شده در اين دوره بنای « عمارت ساعت » ( 1314 ) است که در حال حاضر به عنوان ساختمان مرکزی شهرداری تبريز بهره­برداری می­شود .  

از نيمه دوم دهه 1320 به بعد ( بعد از جنگ جهانی دوم ) دوره جديدی از فعاليت­های عمرانی در تبريز شکل می­گيرد که عمدتاً شامل  تعريض خيابانها،گذرها و احداث خيابانهای جديد است. همراه اين فعاليت­های شهر­سازی، مجموعه ساختمان­ها و بناهايی نيز در جهت تأمين نيازهای جديد فضايی شکل می­گيرد.

خيابان شريعتی ( شهناز سابق )، امتداد خيابان منصور، خيابان شمس تبريزی و خيابان فلسطين (ملل متحد سابق ) از جمله آنهاست . در همين دوره عمارت کاخ استانداری در محل شمس العماره سابق، در کنار بانک ملی و مجموعه ساختمانهای اداره امور اقتصادی و دارايی و بعدها ساختمان فرمانداری در محل عمارت حرمخانه شکل گرفتند.

دگرگونی ساختار شهری و تحولات اجتماعی ـ اقتصادی در سطح کلان جامعه، زمينه شکل­گيری فضاهايی جديد شهری جديدی را فراهم آورد که از هر دو وجه عملکردی ـ کالبدی، از فضاهای شهری سنتی متفاوت بود .

مجموعه ساختمانهای دانشگاه تبريز، ساختمان ايستگاه راه­آهن، مدارس به سبک نوين، مراکز اداری، خدماتی، تجاری و درمانی در سطح شهر به شيوه معماری جديد ـ بدون توجه به مکانيابی مناسب نسبت به نوع فعاليتهايشان ـ شکل گرفتند.

هتلها و سينماها از بارزترين عناصر شهری جديد بودند و در تبريز از مهم­ترين آنها مجموعه سينما و هتل آسيا ( آذربايجان فعلی )، سينما قدس، کريستال  از شاخص­ترين است ـ ساختمان هتل و سينمای آسيا و سينما قدس فعلی منسوب به وارطان آوانسيان است. در نما و فضاهای داخلی هتل و سينما آسيا تغييرات محسوسی صورت گرفته و آن را از حالت اوليه خارج کرده است اما کليت فضايی و حتی نمای ساختمان سينما قدس فعلی تغييراتی نداشته و المانها و موقيف­های به کار گرفته شده در آن بسيار مشابه کارهای وارطان است .

دستاوردهای ديگر مدرنيته، معماری صنعتی در تبريزاست که منجر به شکل­گيری فضاها و کالبدهای جديدی شد که بارزترين آنها کارخانه پشمينه، کارخانه چرم خسروی و کارخانه سالامبوسازی است .

در دوره­های تاريخی بعد از سالهای 1340، گسترش و رشد بی­رويه شهر به صورت احداث خيابانهايی است که مسير آنها بدون توجه به بافت و عناصر موجود آنها تعيين شده و موجب گسستگی بافت قديمی شهر و   شکل­گيری بلوکهای شهری بد شکل و آشفته، شد. در همين دوران نيز فضاهای نياز­مند زندگی جديد شهری بدون توجه به خواسته­ها و ساختارهای اساسی شهری شکل گرفته­اند که عموماً دارای ويژگيهای معمارانه برجسته­ای نيستند ولی به لحاظ ارزش­های هر کدام چون ارزشهای اقتصادی، سياسی، حمل و نقلی و… در ساختار شهر و ادامه روند گسترش شهر تأثير گذار بوده­اند. از آن جمله می­توان به فرودگاه تبريز، ساختمان ترمينال قديم و جديد شهر، ساختمان ادارات و بانکهای مهم در شهر و مراکز درمانی اشاره کرد.

در ادامه چنين روندی است که تبريز به سان ساير کلانشهرهای کشور، بی­رويه و شتابان گسترش يافته و در اطراف آن شهرکها و مناطق شهری جديدی شکل گرفته که عموماً، اين مناطق از نظر کالبدی و معماری با ساير شهرهای ايران به دليل وجود و تأثير قوانين شهری، تفاوت زيادی ندارند. کوی وليعصر، زعفرانيه، ائل­گلی و در حال حاضر باغميشه، رشديه و … جزء چنين مناطق شهری است.

از نظر تک بناهای معماری نيز در حد فاصل سالهای 1357 تا 1381 نيز بناهای ساختمان جديد، کتابخانه مرکزی تبريز، مجموعه غرب بازار، مجموعه بارانداز و پارکينگ بازار تبريز، مجتمع سيمرغ، اسکان حائز توجه است.

 

لینک